جواب سلام را بايد به مانند آن و يا بهتر از آن داد . « 1 » و نيز ، انسان بايد نمازش را بخواند و با كارهاى زشت و با زبان و دست خود مخالفت كند . در حديثى آمده است : « كسى كه از حق سكوت كند ، شيطانى لال است . » « 2 » و نيز بهترين جهاد ، گفتن سخن عدلى نزد امامى ستم‌گر است . « 3 » در جاى ديگرى نيز آمده است كه اگر سخن از نقره باشد ، سكوت از طلا است . « 4 » اما در اين‌جا ، منظور سكوت در مواردى نيست كه سخن گفتن لازم است . امام عليه السّلام مىفرمايد : « چه بسيار كه كلمه‌اى سبب سلب نعمتى مىشود . » « 5 » آيا گفته امام عليه السّلام كه سكوت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نيز گوياى امرى بود با اين قاعده فقهى در تنافى نيست كه به انسان ساكت نمىتوان هيچ گفته‌اى را نسبت داد ؛ جز در مواردى كه قرينه‌اى بر موافقت شخص ساكت با گفته‌اى وجود داشته باشد . « 6 » در پاسخ بايد گفت كه اين سخن فقها به موارد اجراى قراردادهاى فقهى مانند خريد و فروش و . . . اختصاص دارد . آرى سكوت به خودى خود بر موافقت انجام قراردادى دلالت نمىكند . . . اما امام عليه السّلام در اين‌جا از عظمت

--> ( 1 ) . اين حكم از آيه زير به‌دست آمده است : وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً ( و چون به شما درود گفته شد شما بهتر از آن درود گوييد يا همان را در پاسخ برگردانيد كه خدا همواره به هر چيزى حسابرس است ) نساء / 4 : 86 . ( 2 ) . « السّاكت عن الحقّ شيطان أخرس » فقه السنة : 611 . ( 3 ) . « أفضل الجهاد كلمة عدل عند إمام جائر » سنن ترمذى : 3 / 318 ، ح 2265 ؛ كنز العمال : 3 / 64 ، ح 5512 ؛ المعجم الكبير : 17 / 49 . ( 4 ) . البداية و النهاية ، ابن كثير : 2 / 152 ؛ الكافى : 2 / 114 . ( 5 ) . « فربّ كلمة سلبت نعمة » حكمت : 380 . ( 6 ) . اين قاعده به امام شافعى نسبت داده شده است . نك : الأم : 1 / 178 ؛ المحصول ، رازى : 4 / 156 ؛ المستصفى ، غزالى : 151 .